18 Sibat 2007

ji Azadiya welat

www.welat.com

 

Ba tune bû. Dev ji avêtina pêlan û avjeniya keştiyan a li ser bahrê berdin, pel nediliviyan. Ji bo kezebên babirkên keştiyên herbê bi bê mişt bûbûna û bigihîştina peravên Trûwayê ba pêwîst bû.

Qral Agamemnon’î “sûnd” xwar, heger ba derketa wî yê qîza xwe Îphîgenia bikira qurban. Di dawiyê de ba derket. Keştiyên herbê li ser ava bahrê reqisîn. Û ji bo şerî rast berê xwe dan Trûwayê. Qral “sûnd”a xwe bi cih anî, qîza xwe Îphîgenia ser jê kir, kir bi qurana bê.

Belkî di dîrokê de “sûnd”a herî mezin ev be; ji lew re ji bo “sûnd”ê dibe ku ji vê yekê baştir mînak tune be. Weke ji bûyerê jî tê fêmkirin, “sûnd”a qral ji ber ku bi bûyîna tiştekî ve (bi derketina bê re) girêdayî ye ji van celeb sûndên hanê re “ahd” tê gotin. Ango ahd jî celebek ji celebên sûndan e, lê ferqa wan a ji sûndan, piştî ku tiştê xwestî pêk tê û pê ve tê bicihanîn. Di ahdê de sozek heye, ev soz ji bo bicihanîna daxwazekê, di çarçoveya “bazar”ekê de tê kirin û gava ku daxwaz pêk tê soz jî ji teref xwediyê xwe ve tê bicihanîn.

“Soz” jî weke “ahd”an celebekî ji celebên sûndan e, lê ferqa wan a ji ahdan, bêyî bazara bi cihanîna daxwazekê tên dan; ango gava ku yek sozekê dide yekî li hêviya bûyîna tiştekî napê, ango soz bi derketina bayê qral re negirêdayî ye, di holê de tu şert û “qeyd” tune ne.

Soz her çend celebekî ji celebên sûndan bin jî weke çawa ferqa wan ji ahdan heye ferqa wan ji sûndan jî heye. Soz ji yekî/ê re tê dan, yekî/a din tune be soz nikare çêbibe, ango ji bo ku sozek bê dan divê bi kêmanî kesekî/e din hebe; lê ji sûndê re kes-ek hebe jî, kes bi xwe jî bes e, yek kes ji bo kirina tiştekî dikare “ji xwe re” sûndekê bixwe. Kesê ku sozê dide di pêşerojê de kirina tiştekî dide ser xwe, lê sûnd ji bo rast an jî derewa tiştekî jî dikare bê xwarin; “ez sûnd bixwe ku min nekiriye” çêdibe lê “ez soz didim ku min nekiriye” çênabe. Soz bêtir bi şerefê re û sûnd jî bêtir bi baweriyê-olê re têkildar e; ango sûnd bi Xwedê, bi dîn, bi mishef û her wekî alavê baweriyê tê xwarin, lê soz bêalav, şilfîtazî, li ser rûmetê, ji yê/ya hember re weke “peyv”ekê tê dan. Bi vî halê xwe soz ji sûndê sekulertir e. Soz tên dayîn, sûnd tên xwarin û ahd jî tên kirin, jixwe ji lêkerê wan jî ferqa wan hinekî diyar dibe.

Koka sûndan gişan “bawerî” ye, an yek bi yekî “bawer” nabe û pê daye sûndxwarin (heger te malê min nedizîbe sûnd bixwe), an yek bi xwe “bawer” nabe sûndê dixwe (ez sûnd dixwim ku ez ê welatê xwe nefiroşim), an hinek însan bi tiştekî “bawer”in û pê sûnd xwariye (em bi Quranê sûnd dixwin ku em ê...), an jî yek pê ne”bawer” e lê heger bibe ew ê bike (ez sûnd (ahd) dixwim ku heger ji mirinê bifilite ez ê ew qas roj rojî bigirim).


Bawerî, ji bo sûndan rola kilîtê dide ser xwe. Piştî ku civatek an jî civakek bi hinek tiştan bawer dibe û bi şûn de saziya sûndê rolekê li xwe difesilîne. Tiştê ku sûndê girîng dike û wê tîne li asta “zagon”ê disekinîne bawerî bi xwe ye...