|
ZIMAN
HEBÛN E; BÊZIMANBÛN TINEBÛN E!
HESEN
HUSEYÎN DENÎZ
Dawî, em kurd jî bûn xwedî
cejneke zimanê xwe. Ji aliyê KNK (Kongra Netewî ya
Kurdistanê) ê ve, roja 14ê Gulanê wekî Roja Cejna Zimanê
Kurdî hatiye pejirandin û beyankirin. Destpêkê em vê rojê li
tevahiya mirovên kurd û li giştiya mirovahiya cîhanê, ya bi
sedê salan e li hemberî qirkirina li ser gelê kurd, zimanê
kurd, çand û wêjeya kurd bê deng dimînin dikin ku belkî bi
saya vê roja cejna zimanê kurdî hinekî bala wana bikişe ser
nirxên kurdan û hinek ronahî bikeve wijdanê wan û ji bo
rakirina zulma li ser zimanê me qe ne nebin alîkarê
dagirkerên Kurdistanê.
Dagirkerî dema bixwaze
gelekî yan netewekê tine bike, ji du rêkan yekê dişopîne.
Yan bi mişextkirin û kuştin tine dike ku ji vê yekê re
dibêjin, ‘qirkirina sor a bi xwînê’; yan jî ‘qirkirina spî’
li ser dimeşînin ku ev jî bi qedexekirina ziman, çand, wêje
û nasnameyê pêk tê. Di bin dagirkeriya dewleta Osmanî ya di
dema xwe ya şiyandariya partiya ‘Îttîhat û Terakkî’(Yekîtî û
Pêşveçûn) de, di salên 1915an de, li ser gelê Ermenî bi
qirkirina sor a mişextkirina derveyî sînorên netewî yên
Tirkan û di rêkê de bi kuştina milyon û nîvek ji her temen û
zayendê mirovên Ermenî; pirsgirêka xwe ya bi vî gelî re li
gorî xwe çareser kirin û him dewlemendiyên wan ji xwe re
parve kirin, him welatê wana tev li xaka dewleta xwe kirin.
Li ser gelê Ermenî qedexe û astengiya ziman neanîn, ji ber
ku gel bi xwe qir kirin, pêwîstî bi vê yekê nedîtin.
Pişt re bi damezirandina
Komara Tirkiyê ya di pêşengtiya Mistefa Kemal de, tevî
komara Tirkiyê li ser navê du gelan (Kurd û Tirk) û bi
hevkariya her du gelan hat avakirin jî, piştî Tirkan
desthilatiya Anatolya, Trakya û Kurdistanê bidest xistin û
Civata Netewî (Meclîsa Netewî) vekirin, li Lozanê bi
dewletên Ewropî re li hev kirin û li ser bingehê
tinehesibandina gelê kurd, hevpeymana Lozanê destxet kirin û
Komara Tirkiyê damezirandin. Di encama vê hevpeymanê de
komara qaşo li ser navê du gelan hatibû damezirandin, kirin
malê gelekî û ji bo bikaribin para gelê din (a kurdan) bikin
malê xwe, bi çek û leşkerên xwe bi ser kurdan de meşiyan. Di
rastiyê de xwestin ku tişta bi serê gelê Ermenî de anîne, bi
serê gelê kurd de jî bînin. Bi vê sedemê li Agirî, Zîlan,
Koçgirî, Amed (Hanî, Licê…) û Dêrsimê, bi hemû derfetên xwe
yên dewletbûnê li qirkirina gelê kurd geriyan. Li Zîlanê di
gelî de bi sedan laş dan ser hev, ava gelî xwîn herikî; li
Amedê dardakirin, li Koçgirî gule barandin, li Dêrsimê
xistin şikeftan û bi dû û agir fetisandin…
Dayikên bi hemle tev li zaroka di malzaroka
wan de di serê singoyan re derbas kirin. Sîng û pêsêrên
keçên kurd jêve kirin… Hovitî û wahşeteke bê hempa ya ku
faşîzma Hîtler ji xwe re jê hiş û ders girt li ser serê
kurdan meşandin. Lê ji sedema berxwedana gelê kurd û
erdnîgariya Kurdistanê û pirhijmariya gelheya kurdan, hêza
komara Tirkiyê têrê nekir ku bi tevahî gelê kurd qir bike.
Dema dîtin ku bi kuştinê nikarin gelê kurd tine bikin,
Kurdistan ji aliyê leşkerî ji nû ve dagir kirin û li ser vê
dagirkeriyê di her gund, navçe û bajarî de qereqol
damezirandin. Bi rêka van qereqolan, muxtariyet û partiyên
xwe yên siyasî herikandin Kurdistanê. Pê re, dibistanên xwe
li her gund, navçe û bajarê Kurdistanê bi cih kirin û bi vê
yekê re dest bi qedexekirina ziman, çand, wêje û hemû hebûn
û nirxên kurdî kirin.
Ji xwe li hemû sazî, dezgeh, dibistan, mekan
û qonaxên dewletê axaftina bi Kurdî him qedexe bû, him jî bi
sizayekî giran dihat bersivandin. Derveyî vê li kolanan û li
malan jî li pêşiya memûrên dewletê axaftina bi kurdî
tawanekî herî mezin bû. Guhdarîkirina mûzîka kurdî,
nivîsandineke bi kurdî, strana bi kurdî dîsa hatibû
qedexekirin. Zarokê kurd ê di himbêza dayika xwe de bi kurdî
digiriya, dikeniya û diaxift, dema diçû dibistanê pêwîst
dima bi tirkî bigiriya, bikeniya û biaxifta. Dema ev yek
nikarîba biser bixista, tevzê xwe pê dikirin û bi sîle û
şimaqan, bi dar û kotekan pê diketin, laş lê reş û şîn
dikirin.
Kesên bi kurdî mijûl dibûn –yên wekî şehîd
Mûsa Anter- ji darezandin, ji ber deriyê dadgehan û nava
derabeyên zindanan rehet nedibûn.
Ev qedexekirina li ser ziman, çand, wêje û
nirxên kurdî ji aliyê dagirkeriyê ve wekî polîtîkayeke
‘qirkirina spî’ ango kuştina bê xwîn hat bidestgirtin û
meşandin. Di encama vê polîtîkayê de bi hezaran stran û
helbestên kurdî hatin dizîn. Wekî vê dengbêj û hunermendên
kurd jî, ji sedema bi gotina bi kurdî qedexe bû, pêwîst man
bi tirkî bêjin û gelek ji wana bûn navgînên vê polîtîkaya
asîmîlasyon û qirkirina nirxên xwe. Îroj li gelek stranên
tirkî yên jê re dibêjin “Türküler”
binêrin, hûnê bibînin ku yan ji çand û hunera kurdî, yan ji
ya Ermenî, yan ji ya Aşûrî û yan ji ya gelekî din ê li ser
xaka Kurdistan û Anatolya dijiya hatiye dizîn; mûzîk wek xwe
hêlane, deng ango awaz- peyv guhertine kirine tirkî û weke
nirxên xwe pêşkêş dikin û bê şerm qûna we li ber dihejînin.
Lê di rastiyê de ev diziyek herî bê rûmet e ku ji gelên
Mezopotamya û Anatolyê hatiye dizîn…
Di polîtîkaya dizîn û astengkirin û
qedexekirinê de her çiqasî dagirkeriya tirk serî bikişîne
jî, dagirkerên din ên li ser parçeyên din ên Kurdistanê jî
xwe kêmî tirkan nehiştin û çi ji dest wana hat, wana jî xwe
paş de nedan. Îslamiyet bi navê, ‘Peyvên quranê pîroz in, bi
vê sedemê tîp û nivîsandina Erebî û peyvên Erebî jî pîroz
in’, di nava kurdan de xwe bi cih kir û wekî çandekê cih ji
ziman û çanda kurdî girt. Kurdên me heta niha jî dema
nivîsareke kurdî dibînin, xîret nakin bixwînin û ger bikeve
bin piyê wana dibe ku di ser re bimeşin û qet ne xema wana
be jî; lê bînin bîra xwe; dema li erdê parçeyek kaxeza
nivîsara erebî li ser be dibînin, bi sed dua û bergerê ji
erdê radihêjinê, maçî dikin û dixin kuna dîwarekî ku kesek
bi şaşitî pêlê neke! Vê hesasiyetê ne tenê li hemberî pelên
quranê, li hemberî pelek ji rojnameyeke erebî jî şanî didin.
Ev jî asta asîmîlekirina çanda ereban li ser gelê kurd û
çanda kurd diyar dike.
Di salên berya destpêkirina Têkoşîna Rizgarî
ya Gelê Kurd de rewşa Kurd û Kurdistanê kêm-zêde wiha bû. Di
wan salan de li tevahiya Kurdistanê pirtûkên bi kurdî qasî
tiliyên destekî jî tinebûn. Yên tên bîra min; Alfabeya M.
Emîn Bozaslan, pirtûka Qimil û Birîna Reş a xalê Mûsa Anter
û pirtûka Ehmedê Xanî ya Mem û Zîn bû ku ew jî rûpelek bi
tirkî, rûpelek bi kurdî hatibû nivîsandin.
Dibe ku du-sê pirtûkên din
jî hebin…
Dîsa li ser navê kurdan
tenê radyoya Êrîvanê weşana bi kurdî dikir. Li her mala
kurdê dilê wî/wê li ser nirxên wî/wê yên kurdinî dişewitî,
her êvar radyoya Êrîvanê vedikir û li stranên kurdî guhdarî
dikir… Ger ji dest tirkan hatiba wê nehiştibana ku ev radyo
weşanê bike, lê diyar bû ji dest wana nedihat.
Di van salan de berxwedana
herî qewîn a ziman û çanda kurdî bi rêka dengbêjan û
vegotina kurdî dihat çêkirin. Di dawetan de bi ribab û
tembûrê, bi def û zirneyê re stranên kurdî wekî kela herî
dawîn a zimanê kurdî ya li ber xwe dida, wiha bi lehengî
berxwedaneke bê hempa dimeşand. Li hemberî hemû astengî,
qedexekirin û sizakirinên dewleta tirkiyê, dîsa jî vê kela
berxwedanê, kevirek tenê jî ji birc û bedenên xwe
nedihilweşand û avahiya xwe didomand. Dîsa ji devê bapîr û
dapîrên kurdan û ji devê dayikan vegotina kurdî ya devikî bi
awayê stran, lorîk, helbest, çîrok, metelok, pêkenok û hwd.
wek kelayek duwemîn a berxwedana ziman û çanda kurdî li ber
xwe dida û xwe dida jiyandin.
Bi saya van berxwedanên
ziman û çanda kurdî ye ku gelê kurd tevî hemû polîtîka û
pêkanînên qirkirina spî ya bi destê Komara Tirkiyê li ser
netewa kurd hat meşandin, nemir û li ser pê ma. Îroj hêrsa
dewleta Tirkiyê li hemberî ziman û çanda kurdî pir mezin e û
sedem jî ev valaderxistina polîtîka û pêkanînên wan ên
qirkirina spî ye. Ziman û çanda gelê kurd bi berxwedana xwe
ya rehên xwe dirêjî rojên jidayikbûna mirovahiyê dike, li
hemberî qirkirina spî li ber xwe da, nehiliya û jiya. Tirk
wekî bêjin, ‘Min te kuşt, lê tu çima namrî!?’ wiha li
hemberî ziman û çanda kurdî bi hêrs, hesûd û dijber in. Bi
vê sedemê ye ku tevî têkoşîna zêdeyî sîh salan e, hê jî
diyax û pejirandineke maqûl li hemberî ziman û çanda gelê
kurd şanî nade, hê li rêkên astengkirin û kuştina wan
digere…
Gelê kurd ji salên 1960 û
bi taybetî ji salên 1970yî û vir ve, li ser xaka xwe
pêngaveke nû ya vejînê da destpêkirin. Ji bo rizgarî û
azadiya xwe têkoşîna netewî ya çekdarî, ramyarî û netewî li
dar xist. Heta salên 1990î ev têkoşîn bi awayekî pêşengtiya
ciwan, rewşenbîr û şoreşgeran wekî tevgereke vejînê hat
meşandin. Lê bi hatina salên 1990î re vê vejînê tovên xwe
yên li nava tevahiya netewa kurd reşandibûn, zîl dan û wekî
şitlên ji nivşkê ve serî ji bin axê derxînin, li her aliyê
Kurdistanê gelê kurd rabû ser piyan. Ev rabûna gelê kurd
wiha rewneqdar (muhteşem) bû ku bi xwe re deriyên pêkanîna
şoreşa çandî, wêjeyî, hunerî, zimanî, kevneşoparî, dîrokî û
hwd. heta dawî vekirin. Astengî û bendên li pêşiya van
nirxên kurdinî hatibûn lêkirin dan ber pêlên xwe û tev
hilweşandin. Ev nirxên kurdinî ji tarîtiya polîtîka û
pêkanînên qirkirina spî rizgar kirin û bi tîrêjên rojê re
hevdîtina wan a dîrokî pêk anîn. Gelê kurd di dîroka xwe ya
di bin dagirkeriya çar alî de, cara yekem li nirxên xwe yên
netewî xwedî derket, vegera dîrokî ya ser nirxên xwe jiya û
guherîn û veguherîneke hemdem di xwe de da destpêkirin.
Di encama vê vejîn, rabûn
û guherînê de mirov dikare bêje ku gelê kurd di nava agirê
têkoşîna rizgarî û azadiyê de, xwe bi pêtên agirê têkoşînê
ji hemû qirêj û gemara kevneperestiya olî û paşverûtiya
dagirkerî şuşt û bi giyaneke nû ya jinûvekurdbûnê hat ser
hişê xwe…
Ew kurdê ji welatê xwe
direviya, vegera mezin a welêt pêk anî û derbasî navsera
çiyayên Kurdistanê bû û di têkoşîna azadiyê de canê xwe gorî
gelê xwe û xaka welatê xwe kir.
Ew kurdên li ser mirîşkekê
heft mêr ji hev dikuştin û li ber cendermeyekî tirk
digeriyan ku wana nebin zindanê; bi hezaran mil dan hev,
daketin kolanan, ji bo azadiya xwe û rizgariya xaka welatê
xwe can û xwîn dan; dîsa bi hezaran zîndanên neyar kirin
mekan û dibistanên ramana azad.
Ew kurdên ji metrepolan
bigir heta her çar aliyê cîhanê hatibûn berbakirin, li ser
her xaka lê ne, hatin gel hev û belavbûna mezin bi
rêxistinkirina xwe veguhertin kombûn û yekîtiya mezin a ku
pêlên xwe biherikîne doza rizgariya welat û têkoşîna azadiya
netewî.
Ew kurdên şerm dikirin bi
kurdî bipeyivin û bêjin ‘Ez kurd im!’, êdî bi milyonan
kurdbûna xwe bi eniyeke vekirî û bilind qêriyan û kurdbûn ji
xwe re wekî rûmeteke mirovî dîtin.
Nivîskar û rewşenbîrên
nivîsandina Erebî, Tirkî, Farisî ji xwe re wekî huner û
jêhatiniyekê didîtin ji vê kiryara xwe dan şermê û dest bi
nivîsandina, bi zimanê dayika xwe kirin…
Bi kinahî di roja me de,
li ser navê gelê kurd û li ser ziman û çanda kurdî gelek
nirxên bi rûmet mirov hilgire dest û jê serbilind û dilşa
bibe bi saya xwîna şehîdan, têkoşîna netewî û têkoşerên
azadiyê û kedkarên jiyandina zimanê kurdî hatine afirandin û
bidestxistin. Ji îroj û pê de tişta herî grîng jiyandina van
nirxan, pêşdebirina van nirxan û liserzêdekirina van nirxan
e.
Di warê bikaranîna zimanê
kurdî yê nivîskî de, di van salên dawî de gavên hatine
avêtin ne hindik in; lê him têrê nakin û him jî di hundirê
xwe de gelek kêmasiyan didebirînin. Ji bo lipêşxistin û
jiyandina zimanê kurdî îroj astengiya herî mezin û xeter a
li pêşyê dibe bend, hizirandin (ramandin, fikirandin) a bi
zimanekî biyanî û bi taybetî bi zimanê tirkî ye.
Bikaranîna zimanê kurdî
wekî sektoreke nû di rojeva çapemenî, ragihandin û
weşangeriya kurdî de ye. Bi dehan sîte, radyo, televizyon,
rojname û kovarên kurdî derketine û rojane weşanê dikin. Lê
mejiyê di van navgînan de kar dike ji sedî di ser pêncî û
şêstî re xwediyê mejiyekî biyanî ye. Ger mirov van navgînan
bişopîne, bi hêsanî dikare bandûra zimanê Erebî, Tirkî,
Farisî, Îngilîzî, Elmanî û hwd. li ser bibîne. Lê bi taybetî
divê mirov li ser bandûra zimanê tirkî û erebî raweste; ji
ber ku ev rê li ber xerakirina rêzikên rêzimanê kurdî
vedikin.
Ger wiha bidome û ti
destdirêjiyek ji aliyê rewşenbîr û zimanzanên kurdî ve, li
ser kesên di van navgînan de kar dikin neyê kirin, dibe ku
di hundirê çend salên nêz de rêzikên rêzimanê kurdî wiha
werin xerakirin ku bişibin rêzikên rêzimanê tirkî û yê
erebî.
Bi taybetî ji bo zimanê
tirkî dikarim bêjim ku xetereke mezin niha bi destê kurdan
li ser zimanê kurdî tê pêkanîn. Navgînên ragihandin, weşan û
çapemeniyê ji bo mirov xwe bigihîne mirovan pir grîng in û
her dem bandûreke girseyî pêk tînin. Kesên di van deran de
diaxivin û dinivîsînin, dema bi zimanê tirkî (yan erebî yan
zimanekî din) dihizirin û werdigerînin kurdî, wê demê pir bi
hêsanî rêzikên rêzimanê kurdî binpê dikin û rêzikên rêzimanê
tirkî dixin şûna wê. Min ev yek di nivîsarên xwe yên berê de
bi caran aniye ser ziman û bi rastî xetereke mezin di vê
yekê de heye. Ezê li vir mînakeke biçûk û hêsan bidim:
Wergerê ji tirkî nûçe yan
şîroveyekê werdigerîne kurdî, di rojnameyên tirkî de wiha
dixwîne, yan di radyo û televizyonên tirkî de wiha guhdarî
dike : “…gençler yürüdüler!”
Vê vegotinê
dema vedigerîne kurdî, ji ber ku ji rêzikên rêzimanê kurdî
bê agahî ye û mejiyê wî/wê li gorî rêzikên rêzimanê tirkî
(erebî yan zimanekî din) li dibistanên dagirkeriyê hatiye
hûnandin û pişt re ji bo vegera ser kurdî jî guhertina
pêwîst a xweperwerdekirinê di xwe re nedîtiye, wergerandinê
bi zimanê biyanî dihizire û peyv bi peyv pêk tîne: Dibêje;
“…Ciwanan meşiyan!’
Em tev dizanin ku ev hevok
ne hevokeke li gorî rêzimanê kurdî ye. (rastiya wê: ‘Ciwan
meşiyan!’ e. Ji ber ku di hevokên kurdî ên bi vî rengî de
kombûn ji paşgira lêkerê tê nasîn, ne ji kirdeyê.) Lê her
roj em di radyo û televizyonan de li vê hevokê temaşe û
guhdarî dikin. Ev hevok rojê bi dehê caran guhê me û mejiyê
me bombebarîn dike. Zarokên nû fêrî ziman dibin di navbera
zimanê ji dayika xwe fêr dibin û yê ji televizyon û radyo de
tê gotin mat û dudilî dimînin. Ew wergerên me yên bi rojan û
mehan e vê şaşitiyê dikin û kesên zimanzan ê bi wana re kar
dikin tevî zanin ku şaş e, çima van kesan perwerde nakin,
rexne nakin an pêşî li wana nagrin; çima ew kes xwe perwerde
nakin hê jî hiş û mejiyê min jê nagre!?
Bi vê sedemê ez hêvîdar im
ku salê rojekê tenê be jî, di vê roja cejna zimanê kurdî de
zimanzan, rewşenbîr, nivîskar û xwendevanên kurd bikaribin
werin gel hev û li ser pirsgirêkên bikaranîna rast a zimanê
kurdî, jiyandina rêzimanê kurdî ya bi awayekî rast û durust
û li ser pêşdebirina zimanê kurdî bidin û bistînin û
bigihêjin biryarên grîng û bi hevkarî van biryaran derbasî
pratîkê bikin.
Berê jî min di nivîsarên
xwe de pêşniyar kiribû, lê min bersiveke erênî ji derûdorên
peywendîdar negirtibû; lê bi sedema vê roja grîng ez careke
din pêşniyara xwe dubare dikim:
Di serî de KNK û PEN-KURD,
bi hevkarî û tevlêbûna giştî an pirahiya sazî, rêxistin,
dezgeh û navgînên bi zimanê kurdî kar dikin divê KOMÎTEYEKE
BILIND A ZIMANÊ KURDÎ were sazkirin. Ji gelek navgînên
weşanê, ragihandinê û çapemeniyê, dîsa ji gelek kesayetên
zimanzan û nivîskarên peywendîdar kesên têdigihêjin rêzikên
rêzimanê kurdî, di nava vê komîteyê de cihê xwe bigrin. Ev
komîte zimanê kurdî bi gengeşe, nîqaş û danûsitendinên
gelemperî yên di nava xwe de û ji raya giştî ya kurdan re
vekirî li ser tevahiya rêzikên rêzimanê kurdî, peyvên kurdî
û avakirina hevokên kurdî û bûyerên wekî din ên pêwîst, yek
bi yek rawestin û bikaribin biryaran bistînin ku her sazî,
rêxistin û kesayetên di nava vê komîteyê de cih digrin ji
pêkanîna van biryaran berpirsyar bin û li ser yên tê de cih
nagrin jî bi bandûr bin.
Ger ev yek pêk neyê qasî
derfetên jiyandina zimanê kurdî yên derketine holê, dibe ku
ev derfet zimanê me bi ber guhertineke xerab de bibin ku
derveyî kurdî bişibe her tiştî. Ev xetere heye û hê em di
destpêkê de ne, divê kurdên dilê wana li ser zimanê dayika
wana dişewite, zor bidin sazî, rêxistin, dezgeh û kesayetên
kurdî ku ji bo hevparbûna rêzikên rêzimanê kurdî û
rastnivîsa zimanê kurdî werin gel hev, rêzikên hevbeş ên
hemû nivîskar û xwenedevan li gorî wana bimeşin bipejirînin
û em tev li ser şopa wana bimeşin ku rêzikên rêzimanê kurdî
bi werger û axaftina bi mejiyên biyanî hilneweşin û têk
neçin.
Dîsa hêvîdar im ku ev
cejna 14ê Gulanê ya ji aliyê KNKê ve hatiye beyankirin ji
aliyê tevahiya sazî, rêxistin, dezgeh û kesayetên kurdî ve
were pejirandin û rûmeteke tê xwestin were dayîn. Divê neyê
jibîrkirin ku ziman navgîneke gelemperî ye; ew ne zimanê
beşekê, çînekê, komekê, zayendekê yan girseyekê ye. Ew
zimanê giştiya nijadekê û kesên wî zimanî bikar tînin e.
Bîrûbaweriya wan kesan çi dibe bila bibe zimanê wana dikare
hevbeş be û rêzikên rêziman, xwedîderketin û jiyandina
rêziman her kes pêwîst û grîng dibîne. Kesên demokrat jî,
yên sosyalîst jî, yên lîberal jî, yên faşîst jî ger di nava
civakekê de cih digrin û ew civak zimanekî bikar tîne, bê ku
van cudahiyan bidin ber çav, pêwîst e her kes li ziman xwedî
derkeve û bide jiyandin. Ji bo vê em wekî civaka kurd jî;
cudahiyên ramanî, olî, zayendî çi dibin bila bibin, divê em
tev li zimanê xwe xwedî derkevin û ger ji aliyê cihekî ve ji
bo lipêşxistin û jiyandina zimanê me gaveke erênî li ku derê
were avêtin, divê wekî ew gav ji aliyê me ve hatiye avêtin
em lê xwedî derkevin û bidin jiyandin.
Bi vê hizrê hêvîdar im her
kurd li vê pêngava ji aliyê KNKê ve hatiye avêtin xwedî
derkeve û ji bo pêşdebirin û jiyandina wê hemû hêz û
jêhatiniya xwe derxîne holê.
Bi van hest û ramanan ez
cejna zimanê kurdî li tevahiya kurdan cardin pîroz dikim.
Li gel silav û rêzên
Kurdinî.
HESEN HUSEYÎN DENÎZ
|
