Jêrhişa kulturî û aîdiyata ‘me’
Omer DILSOZ
22 Adar 2007

www.welat.com

Li ser bîrmendiya civakî bîr û boçûnên Erîc Fromm gelekî balkêş in. Ew, ‘me’ ji me wêdetir dibe û digihîne ‘bîr û herzêla civakê’ û dibêje jêrhişa kulturî bingeha her tiştî ye. Li gorî wî, kes û kesayet teşeya ‘xwe’yê ji kultura civakî, bi protîpê ku civakê jê re amade kiriye û navê ‘me’ lê kiriye digire. Ango em berî ku bi xwe bihesin û jîngeha tê de binasin, dibin aîdê malbat, hoz, eşîr, grûb, etnîsîte an jî qewmekê.

Berî ‘hebûna’ xwe, berî ‘naskirina hebûna’ xwe ‘em’ di bîrmendiyekê de hene jî. Wê demê bi ‘hebûna xwe’ em reng û dirûvê wê civakê pêl bi pêl –heye ku bêhemdê xwe be jî- kartêkeriyê lê dikin û diguherînin.

Pêvajo û heyama guherînê bi serê xwe qewimîneke gelekî mezin û bi heybet e. Serpêhatî û çîrokeke gelekî aloz e. Teql û lêkdaneke jandar û kovandar e. Wek milet, em kurd jî, hişmendiya me ya tomerî jî bi ber pêleke guherînê ve sernişîv bûye. Bîrmendiya me ya kulturî ji tûvilê xwe derketiye û ji derbirîna gotinrêsiyê ber bi ya nivîsrêsiyê ve gêr dibe.

Kurdî di nav cîhana derbirînê de hêdî hêdî lîsê xwe datîne. Hêlîna xwe çêdike. Hafiza û bîrmendiya vî miletî hêdî hêdî ji nav rêzik û beytên dengbêjan derdikeve û li ser rûyê kaxizan tê dariştin û di pirtûkan de berceste dibe.

Hêjayî gotinê ye ku di serpêhatî û qewimînekê de heyama berguherînê çep û fetla herî girîng e. Hemû enerjî û şiyana gotinrêsiyê ber bi nivîsrêsiyê ve diherike. Termên vegotin û derbirînê ji serî de serobin dibin û deng û pêjna zimanî di nava hev de dişiliqe. Ev teql û şiliqiyan bi serê xwe qewimîneke xweser e ku heyecaneke mezin di hest û nestên mirovî de pêk tîne. Ev heyecan kakila dengvedaneke nû ye; ji ber ku hêz û dînamîzma herî mezin a ku mirovî berev dahênan û hilberandinê ve pal dide, her ev heyecan e. Heta ku motora guherînê her ji vê heyecanê ye; heyecana ku ji heyama teşegirtina derbirînê peyda dibe.

Hingê ev heyama ku me wek ‘heyama berguherînê’ pênase kir, çawa ku kakil û berikê dekakekê di binê axê de dipeqe û çîl û ajên xwe berdide dilê axê û hêdîka di malzaroka wê de dibişkive, her wisa civak jî, term û şayesên zimanê wê jî, eynî, bi wî şiklî dibişkivin. Ev qewimîna bişkiftinê ji ber ku sava û nexiyê wî zimanî ye, hemû xweserî û hêvênê ku ji wî zimanî meyandiye, di xwe de dihewîne û dide der.

Mebesta min ji vê pênasekirinê ew e ku nifşê bi çîrokên Memê Alan, Hemzeyê Pehlevan, Rostemê Zal, Mem û Zînê û hwd hînî melevaniya xewn û xeyalên derbirînê bûye, êdî çîrokên xwe di pencereya serdemê de dibînin û pê re jî, qewimîn û serboriyên xwe bi destê xwe vedihûnin.

Êdî bi kurdî jî em hînî hemû vegotin û dariştina serhatiyên xwe bûne. Me jî êdî gotineke xwe heye ku bişên di dîwana cîhanê de raber bikin ku wê dîwanê heta vê gavê ji lewnê vê çîrokê qet nebihîstiye. Ji ber vê ye ku her hilpekîn û vewejîna nû dengvedaneke nû jî çêdike.

Ji bo vê yekê bi dilxweşî em dikarin bibêjin ku heyama peydabûna jêrhişekî nû yê civakî li bal me kurdan qewimîneke gelekî mezin û cegerdar e. Bo nimûne, Newroz jî ji encama bîrmendiyeke wisa peyda bûye. Bêyî –hilbijartin û biryara- xwe em bûne ‘yên’ Newrozê; an jî Newroz bûye –pîrozmendî-ya me.


Newroza -borî- li we xwînerên dilsoz pîroz dikim!...