Bi hozan comert re li Kurdistanê hevpeyvîn

Hûn bi xêrê hatin Kurdistanê. Gelo hûn dikarin di derbarê hatina xwe ya welêt de û armanca hatina xwe de hinek agahî bidin?

Hozan Comert: Ez berya du salan dîsa hatibûm welêt. Niha jî ji bo pîrozkirina Pêngava 15ê Tebaxê hatim ku bi gelê me yê penaber ê li Mexmûrê dijîn re parve bikim. Ji wir jî ez derbasî Herêma Medya bûm û bi gelê me yê li vê herêmê dijî û yê ji gelek cih û warên Başûr hatine re me pîrozbahî di 17ê mehê de lidar xist. Piştî pîrozbahiyan min saziyên me yên li vê derê ziyaret kirin. Goristanên şehîdan li vê qadê hene. Ez çûm serdana wan. Min dixwest zêdetir li vê derê bimînim û tev li jiyana gerîlan bibim, bi wana re hinek xebatên çandî û hunerî bimeşînim; lê ji sedema êrîşên li ser Qendîlê, topbarînên artêşa Îranê di van rojan de bê navber dike, ezê derbasî Mexmûrê û bajarên Başûrê Kurdistanê bibim û serdan û xebatên xwe li wan deran bidomînim.

Destpêkê Hûn hatin Mexmûrê; we li wê derê rewşa gel ji her alî ve çawa dît. Hûn dikarin dîmenekî gelê Mexmûr ji me re raxînin ber çavan?

Hozan Comert: Belê. Min got ku ez berya du salan jî hatibûm. Min îsal dît ku di navbera hatina min a yekemîn û îroj de guhertineke gelekî mezin di her alî de heye. Mirov dikare bêje ku gelê Mexmûr pêngaveke mezin pêş de avêtiye. Di warî siyasî, çandî, perwerdehî, civakî û her wiha aborî de pêşketinên berbiçav hene. Mînak di aliyê pêşwazîkirina hunermendekî de jî pêşketin heye. Bêtir bi sazûman, nîzam û rêz ez hatim pêşwazîkirin û gelekî kêfxweş bûm.

Bi taybetî li Mexmûrê pêşketina bi ciwanan re çêbûye bala mirov dikişîne. Tev dixwînin. Ji xwe li wargehê heta lîseyê heye. Yên Lîseyê derbas dikin, li bajêr diçin unîwersîteyê û li wê derê bi ciwanên me yên ji Bakur hatine re peywendiyên xweş danîne û bi ciwanên Başûr re jî germ in. Yekîtiyeke netewî ya navbera parçeyan saz kirine. Di girseya hatibû pîrozbahiyê de min ev yek dît. Gelek xwendevanên zanko yên ji Bakur hatibûn, yên ji Başûr hatibûn û yên Mexmûrî mil bi mil rûniştibûn, bi yek hest, raman û coşê li awaza min temaşe û guhdarî dikirin. Ez bi vê yekê serbilind bûm.

Ji bo Çand û Huner li Mexmûrê pêş ve biçe, ti amadekarî an planên we hene?

Hozan Comert: Wekî li wir heye, pirsgirêkên me yên çandî-hunerî li her alî hene. Di van rojên borîn de konferansa TEV-ÇANDê çêbû. Ez bawer im di wê konferansê de, di vî warî de, hin biryarên grîng hatine sitendin. Li ser çand û hunera kurdî û bi taybetî li ser nirxên şoreşê qedexekirin, astengkirin û dizîneke dijmin heye. Vê yekê him bi derfetên xwe dike, him bi destê hinek hunermendên li kurdiniya xwe xwedî dernakevin dike. Ev yek xetereyeke mezin e û emê hewil bidin ku pêşî li vê yekê bigrin; li çand û hunera xwe û li nirxên xwe yên şoreşa kurd ku li her çar aliyê welêt bi xwîna şehîdan hatiye afirandin xwedî derkevin. Ji vê konferansê şûn re emê li her çar parçeyên Kurdistanê ku Mexmûr jî wekî nûnertiya parçeyekî dike, li vir jî xebatên çandî-hunerî pêş ve bibin. Li vê derê ji bo vê xebatê bingeheke mezin heye. Bi taybetî di aliyê şanogerî, mûzîk û dengbêjî de çavkaniyeke xwezayî ye.

Hûn ji Mexmûrê derbasî çiyê bûn. Dema we astenga Sîngesorê derbas kir û gav avêt xaka Medya we çi hîs kir? Ji me re dîmenekî hest, raman û hîsên xwe dikarin binexşînin?

Hozan Comert: Jiyaneke nû, warekî azad; wêr dide dilê mirov. Her çiqasî em di sitran û gotinên xwe de jiyana gerîlan tînin ser ziman jî, gotin û dîtin nabe yek. Dema mirov tê çiyê, mirov dikeve cîhaneke nû. Jiyan ji her alî ve cuda ye. Li vir ronesansek ji her alî ve hatiye çêkirin û di destpêkê de mirov giraniya vê hîs dike. Ji her parçeyê Kurdistanê û ji her alî bi keç û xortên Kurdistanê re mirov rû bi rû tê. Tev bi awirên azad li te dinêrin. Tu jiyana wan a felsefeyeke nû, ya bi hev re avakirina demokrasî û azadiyê dibînî. Çawa ku di destpêka dîrokê de şaristanî li ser xaka Medya hatiye afirandin, îroj jî mirov dibîne ku keç û xortên kurdan li navsera çiyê dest dane hev û jiyaneke nû ji bo kurdan, ji bo gelên Rojhilata Navîn û ji bo tevahiya mirovahiyê diafirînin.

Dema mirov ji der ve lê dinêre, çiqasî zahmet were jî, lê dema mirov tê û bi çavan dibîne di cih de dixwaze bibe parçeyek ji vê jiyanê û xwe tev lê bike, bi hev re parve bike. Di navbera keç û xortan de jî hezkirineke wiha heye ku tê de ne berjewendî, ne xerabî, ne tiştekî din nîne; bi tevahî ji bo azadî, wekhevî û mirovbûnê hatine cem hev. Jiyana wan tevahî li ser fedekariyê ye. Ne ku muhatacê hinek tiştan in û hatine, na; hinek ji wan xwendekarên zankoyê ne, hinek xwedî mal û milk in, hinek li bajaran-hinek li gundan mezin bûne. Lê tev ji bo armancekê dev ji van tiştên xwe berdane û hatine gihiştine hev. Ev vîneke mezin e. Tê de zanistî heye, berjewendiya giştiya gelan heye, pêşketin heye.

Ji bo xwezaya Kurdistanê jî bêjim ku bi salan e mirovahiyê dijminatî bi xwezayê re kir. Xweza tar û mar kir. Lê li warê gerîlan dostaniyek bi xwezayê re hatiye avakirin. Gundî dibêjin ku, ‘Hevalan birîna daran û kuştina ajalan li me qedexe kirine!’ Bê guman baş kirine. Cihên gerîlan lê dijîn dar jî, ajal jî azad dijîn. Li her aliyên din xweza li mirovahiyê hatiye xezebe, tola xwe hildide; lê li vê derê bi gerîlan re di nava dostaniyê de dijîn. Mirov peywendiya gerîlan bi sivoriyekî re, bi pisîkekê re dibîne û jê dilxweş dibe. Dîsa li navsera van çiyan bistan danîne, dar çandine. Gundî jî ji wana fêr dibin. Bi salan gundî li van deran mane şitlek neçandine, lê dema dibînin ku gerîlan diçînin, hezkirina wan jî ji şînatiyê re zêde dibe û ew jî dest bi çandiniyê dikin.

We bi giştî Başûr çawa dît. Piştî ketina sazûmana Sadam hûûn rewşa li Başûr çawa dinirxînin?

Hozan Comert: Kurdistan bi her çar parçeyên xwe di destê cinawirekî de bû. Cinawirekî bi çar lingan!  Bi destê Amerîkayê be jî ketina Sadam wekî şikandina lingekî wî cinawirî ye. Hê bandora dîktatoriyê bi tevahî ranebûye, lê di warê siyasî, çandî, civakî û aborî de îroj ji doh baştir e. Bi şikandina lingê cinawir gelê me yê li Başûr hilmek sitend, bêhna gel derket. Niha bi avakirina Kurdistanê wê ber bi azadiyê ve bimeşe. Ji xwe li Rojhilata Navîn her dem dewlet bi destê hêzên biyanî hatine avakirin. Berê Îngiliz bûn niha Amerîkî ne. Di dîroka Rojhilata Navîn de gelek rêber û pêximber derketine û gelek ji vana ji Kurdistanê bûn; lê di dîrokê de cara yekem e derfeteke wiha bi dest kurdan dikeve. Li Başûr niha derfet heye û pêşketin berbiçav in; zanîngeh tên avakirin, teknîka pêşketî diherike vir, xwendin û xebat heye. Bê guman ev di hundirê xwe de xetariyeke mezin jî dihewîne. Bi taybetî di warê çand, mûzîk û hunerê de, Tirk û dewletên din bi rêka televizyon, radyo û weşangeriyê dest diavêjin vê derê. Dixwazin çanda xwe li vir serdest bikin. Ev xetereyeke mezin e. Hinek hunermend jî ji van polîtîkayan re dibin navgîn û di hilandinê de rol dileyizin. Divê mirov pêşî li vê yekê bigre.

Di warê aborî de hê ew sazûmana dadmendî nehatiye rûniştin. Hê tebeqeya dewlemend û ya feqîr heye. Divê di vî warî de jî gav were avêtin.

Di gelek aliyan de gavavêtin heye. Ev hêvî dide mirov. Bi taybetî di warê dostaniya di navbera kurdan de pêşketin heye. Êdî wekî berê bi kişkirina hêzên biyanî bi ser hev de naçin û dijminatiya hev nakin. Ev yek, mirov ji dahatuyê hêvîdar dike. Kurdên Başûr jî bi sedhezaran şehîd dane, heta hatine vê rojê. Her çiqasî dijmin li ser leyist û niha jî dixwaze bileyize, lê ji dema borî ders derxistine, êdî nayên lîstika dijmin û dijberiya hev nakin. Di navbera Başûr û Bakur de jî, di gelek aliyan de min nêzîkatiyeke ji dil dît û ez pê kêfxweş û serbilind bûm. Serokatiyê digot ku li Rojhilata Navîn her kes gur e, divê hûn vê bidin ber çav û wiha siyasetê bikin ku nekevin ser sifreya guran. Divê dîroka xiyanetê li Kurdistanê careke din qet dubare neke, li cihê vê yekîtiya parçeyan saz bibe, dostanî û hevkarî xurtir bibe. Şoreşa ku têkoşerên azadiyê çêkirine di hundirê xwe de sed şoreşên bi her awahî –civakî, çandî, hunerî, exlaqî, ramanî, hesteyarî, zîhnî û hwd.- didebirîne. Ev ji bo gelê kurd ronesansek e. Divê ji vê ronesansê tevahiya parçeyan sûd bigrin.

Ji bo tevahiya parçeyên Kurdistanê hûn dixwazin çi bêjin?

Hozan Comert: Niha pêşeroja gelê kurd bi vê felsefeyê ava dibe. Qasî şerê çekdarî divê şerê çandî, hunerî, wêjeyî were dayîn. Em li dîrokê binêrin, ji hatina îslamiyetê heta roja me li Kurdistanê xwîn dirije. Di nabera kurdan de nakokiyên hene yên çêkar in. Bi destê neyaran hatine çêkirin. Pêwîstî bi dostanî, hevkarî û yekîtiya kurdan heye. Ev jî, bi vê felsefeyê çêdibe. Heta yekîtiya çand û hunerê jî bi vê felsefê çêdibe. Huner teşeyê(şikil) dide civakê. Divê huner, çand li ser nirxên şoreşê bin, li ser felsefeya azadiyê bin. Ev ji bo Başûr jî, ji bo Bakur jî, ji bo parçeyên din jî wiha ye.

Em hinekî jî qala we bikin. Hozan Comert kî ye? Zarokekî çawa bû, ji malbateke çawa derket û çawa bû hunermend?

Hozan Comert: Ez ji Dêrsimê, ji eşîra Bextiyaran im. Dayika min zaza ye. Malbata dayika min ji eşîra Abasiyan e.

Di qirkirina Dêrsimê ya bi destê tirkan de, dê û bavê dayika min û sê birayên wê jî di nava kesên hatibûn qirkirin de bûn. Leşkerên tirk qasî sê çar hezar kurdî kom dikin û dikujin. Wê demê dayika min hê zarokek heft salî ye. Ew û xwişka wê ya sêzdeh salî di bin cendekan de dimînin û sax difilitin. Çend rojan wiha di nava cendekan de dimînin û pişt re jî wêr nakin biçin gund an bajarekî; xwe didin çiyê. Bi mirovên din ên filitîne re qasî sê salan li çiyê dimînin.

Dîsa di wê demê de ji eşîra bavê min jî çar sed mirov hatine qirkirin. Dayika min di hivdeh saliya xwe de tê gundê Bextiyaran. Bextiyarî bi kurmancî diaxivin. Di sala 1941ê de cara yekem ji gundê me bavê min diçe leşkeriyê. Wê demê bi dayika min re nû zewiciye. Ez di sala 1950 yî de têm dinyê. Malbata me li Qereqoçanê bi cih dibe û hinekî hal û wextê wana xweş dibe. Li wê derê ji ber ku bavê min alewî ye, ji bo bikaribe ji aliyê civakê ve were pejirandin, dibe mûrîdê şêxekî. Dema dibe mûrîd, min jî rêdike medreseyê ku fêrî quranê bibim.

Li Bîngol-Kanîreşê di sala 58-59an de seydayek bi navê Husên Kamil Efendî hebû. Ez çûm ber destê wî, medreseyê. Li gundê Qayika Jêr ez çar salan fêrî nivîsandina kevin bûm.

Di xwendina li medreseyê de ez fêrî meqam, beyt û nimêjê bûm. Li wê derê me îlahî û mewlîd dixwendin. Awaza min ewqasî xweş bû ku kesên guhdarî dikirin, digotin, ‘ger ev zarok mezin bibe wê bifire!’

Di bingehê sitranên îroj ez çê dikim de şopa wê demê heye; rengekî mewlewî tê de heye. Di vê navberê de, min dibistana tirkî jî dixwend. Pişt re em careke din vegeriyan Dêrsimê.

Baş e, serboriya we ya hozanî çawa li pêş ket? Di wê demê de li Tirkiyê gelek tevgerên şoreşgerî hebûn û karê hozanî kêm bû; we ev pêvajo çawa derbas kir?

Hozan Comert: Di sala 1968an de em vegeriyan Dêrsimê. Em li Mezra Sor bi cih bûn. Apekî min hebû di sazkirina TÎP (Partiya Karkerên Tirkiyê) yê de cih girtibû. Bi Kemal Bûrkay wan re kar dikir. Wê demê ez jî di Baskê Ciwanan ê vê partiyê de dixebitîm. Ji xwe Behîce Boran serokê wê bû. Piştî 12ê Adarê ya sala 1971ê ev partî qedexe kirin. Bi gelek kesan re ez jî hatim girtin. Wê demê kî bihata girtin ji madeya ‘propagandaya komunîzmê’ ya 141-142 ew didarezandin. -Hûn dizanin zagona Bingehîn ya Tirkiyê ev made ji zagona bingehîn a Îtalya ya di dema Mûsolînî de hatibû çêkirin sitendibû-. Ez jî ji wê madeyê hatim darezandin. Lê ez li der ve bûm, ne girtî bûm. Çar sal siza dan min. Di vê naberê de ez zewicî bûm, zarokekî min hebû û ez çûbûm leşkertiyê. Di 74an de dema efûya Ecewît derket, min jî jê sûd girt û neketim zîndanê.

Pişt re bi tevgera Dev Genç re peywendiyên min çêbûn. Wê demê tevgerên TIKKO, THKPC, DEV_SOL û wekî din hebûn. Serokên van hebûn. Sînan Cemgîl, Mahîr Çayan, Denîz Gezmîş, Îbrahîm Kaypakkaya… Bandûra wan li ser min hebû. Min navê kurekî xwe kir Sînan Cemgîl. Lê ji aliyekî ve bandûra olê jî li ser min hebû û min navê kurekî xwe jî kir Bîlal ku ev jî ji navê Bîlalê Hebeş dihat.

Dema ez bi van rêxistin û partiyan re bûm dîsa zêdetir min karê hunerî-hozanî dikir. Me sirûdên şoreşgerî, welatparêzî digotin. Me perçeyên Rûhî Sû dixwendin, helbestên Ehmed arif digotin. Lê bê guman wê demê awaza me bi tirkî bû, me bi tirkî digot. Dîsa bandûra felsefeya alevîtî li ser min hebû. Ji Nesîmî, Fûzûlî, pîr Sûltan bi bandûr dibûm.

Bi hatina 12ê Îlonê re, di nava hefteyekê de bi lêdan, kuştin û girtinê ev tevger tev hilandin. Her roj bi xwînê derbas dibû. Heq-hiqûqa 12ê îlonê tinebû. Gelek tevgerên kurdî hebûn. Pirahî çûn derveyî welêt. Gelek ji wana neman. Di wê demê de jî ez hatim girtin lê ji ber ku karê min ne siyasî bû, tenê çandî û hunerî bû ez zû berdam. Qasî şeş mehan di hundir de mam. Ha, di ber re min şofortî jî dikir. Ez rêkên dûr diçûm. Min TIR diajot.

Dema li welêt şerê çekdarî di sala 1984an de destpê kir, ez li Xerpûtê bûm. Jê bi tesîr bûm. Pişt re damezirandina Hunerkomê çêbû; min li kasetên wan guhdarî kir. Pê re stranên gerîlan derketin û em nêzî xwe kirin.

Hûn çawa derketin derveyî welêt û we çawa di nava Hunerkomê de cih girt?

Hozan Comert: Ez bi rêka DEV-YOLê derketim derveyî welat. Nêzî du salan me bi hev re kar kir. Lê ne profesyonel bû. Cara yekem ez li Awûstûryayê derketim ser dikê pêşberî girseyeke mezin. Bi germahiya têkoşîna li welêt ez hatibûm coşê û xwîna min dikeliya. Sala 87an bû û navbera wan û PKKê ne baş bû. Lê bi wê germahî û coşê derketim pêşberî gel û min got: ‘Min ji we re ji welêt, ji navsera çiyan, ji gerîlan silav anîne!’ Gel wiha coşiya ku salon hejiya. Piştî wê ji min re gotin; ‘Mirov nizane tu ji kîjan alî ye!’ Min nêrî ku nabe. Min ji wana re got: ‘Xwedê rêka we ava bike, ezê ji vê saetê şûn re rêka xwe bi ya wan re bikim yek’ û ez ji wana veqetiyam, hatim cem hevalan.

Min di Hunerkomê de û di Akademiya Çand û Hunerê de cihê xwe girt û ew roj û ev roj e em bi hev re ne û îroj jî em li gel we ne, li qadên azad, li navsera çiyayên Kurdistanê vê hevpeyvînê bi hev re dikin. Ma ji vê xweştir tiştek heye?

Baş e, ji bo pêşvebirina huner û çanda Kurdistanê hûn xwediyê çi amadekariyan in? Hêviya we di vî warî de heye?

Hozan Comert: Li ser çanda me taxrîbateke mezin a dijmin heye. Ez difikirim bê çawa vê yekê di rêka hunerê re bînim ser ziman. Bi rastî di vî warî de min rêk nedidît û xitimandinekê dijiyam. Lê bi hatina min a Kurdistanê, bi serdana li Mexmûr, li wargehê gerîlan, bi dîtina jiyana nû, felsefeya nû, hevaltî û nirxên bi rûmet, ronesansa di nava têkoşerên azadiyê de pêk hatiye, azadiya raman û jinê ya ji her çar parçeyî mirovan dest dane hev û saz kirine û bi dîtina bêhna azadiyê ya li Başûr, wêr û hêviyeke wiha mezin bi min re çêbûye, ez dibêjim, ez di gelek aliyan de gihiştim zelalbûnekê, safîbûnekê ku ezê di vî karî de bikaribim biserkevim. Projeyên xwenûkirinê di serê min de hene. Dibe ku ez demekê li Başûr û van deran bimînim û bingehê van projeyên xwe xurtirîn rêve bibim. Ew îstîsmar, sekinandin û tahrîbatên li ser çanda me çêdibe, bi derketineke nû bikaribim bi avêtina pêngaveke hûnerî bibersivînim û ez bi vê hatina xwe re, vê hêzê di xwe de dibînim.

***