| |
Michel foucault
Li Dijî Odîb’
Dergehê jiyaneke bê Faþîzim e
Li Ewrupayê, di navbera salên (1945- 1965) ê de, rêçeke
tendûristane bo ramandinê, þêweyekî destnîþankirî bo
gotara(xîtaba) siyasî, û sincine (exlaqine)
destnîþankirî bo yê rewþenbîr, hatibûn peydakirin. Gerek,
bivê nevê, mirov peywendiyeke gur û germ li gel Marks
girêbida, û gerek nehiþta ku ramanên wî miþext bibin û
ji Froyid (S.freud) bi dûr bikevin, gerek rêxistinên
delîlan bi rêzgirtineke pir bilind derman bikira.Ev
hersê merc di warê mijûlbûna mirovan de, mijûlbûna bi
nivîsandinê û bi gotina beþekî ji rastiyê, çi li ser xwe
û çi li ser serdema xwe be, dihatin pejirandin.
Piþt re pênc salên bi lez, xwîn germ, pênc salên ji
kêfxweþî û mamikan, bi ser de hatin. Li ser dergehên vê
cîhana me, bê guman, Vêtinam wek yekemîn kulma ku li bin
guhê desthilatdariya damezirênkar diket, radiwestiya. Lê
li vir, di nav paþila me de û li ber çavên me, çi çêdibû?
Tevliheviyek ji siyaseta þoreþgêrî ya li dijî gemkirinê?
Ceng jî li ser du eniyan dadayîye: Xwînmijiya komelayane
û gemkirina psîkolojane? Hilperikîn û hilkiþandina
Lîbîdo ( ) ya ku ji alî pevçûna di nabera çînan de
hatibû dirustkirin û amadekirin? Renge wisa be.
Ku çawan be jî, ev þirovekirina naskirî û dualî bûbû
bahaneya ku
bi alîkariya wê bûyerên wan salan rondibûn.
Xewna ku, di navbera þerê cîhanê yê yekemîn û derçûna
Faþîzmê de, bi çelengiya xwe qatên otobî li Ewrupayê- li
Elmanyaya Vîlham Rayþ û li firansaya suryalîzman,
sermest kiribû, ew xewn vegeriya da ku ji nû ve pizota
wê rastiyê bi xwe,
gur bike: Marks û Froyid bi heman (bi eynî) gurbûnê
hatibûn ronîkirin.
Lê ma bi rastî tiþta ku çê bûbû ev bû? Ma bi rastî jî
pirs bi vejandina projeya otobî ya salên sihî ve, û vê
carê di sewiyeta bikaranîna dîrokî de, girêdayîbû? Yan
jî bizavekê, berê xwe da berevajiya vê rewþê,
berê xwe da nakokî û pevçûnên siyasî yên ku qet nema li
gel nimûnedariya(nimûzec) ku rewiþta Makisî biryar li
ser dabû, digunciyan? Yan jî berê xwe dan alî ezmûneya
xwezayê û teknîkên wê yên ku nema bi Froyid ve
girêdayîbûn? Bê guman çend alên kevnar bilind bûbûn,
lêbelê þer ji
meydana xwe hat guheztin û di çend herêmên nû de bi cih
bû.
(Li dijî Odîb) yekemîn tiþt, û berya her tiþtî,
berfirehiya meydana nixumandî, eþkere dike. Lê ji vêya
bêtir û ji vêya gelektir, pêktîne. Devavêtina pûtên
pîrbûyî , tinazi û lîska bi Froyid re jî , vê berhemê
tar û mar nakin. Di bingeha xwe de, nav di me dide, me
dehf dide ku em berê xwe bidin kûrahiyên dûr, pir dûr.
Xwendina (li dijî Odîb) wek ku çavkaniyeke teorî yî nû
be, çewtî ye(ji xwe hûn wê teoriya bi navûdeng a ku
hergav li ser dipeyivin û wê radighînin me , dinasin:
teoriya pir alî ya ku dê bi awakî reha, gelemper û
sozdar be û bersiva her tiþtî bide, dibêjin ku (dê pir
hewcedarî vê teoriyê be) bi taybetî di vê serdema ji
hevketî de, serdema psporiyê, serdema ku bê (hêvî) maye).
gerek di nav vê xirecira tirsnak a ramanên nû û
bîrûbaweriyên - têkperane de: gerek em li (felsefeyê)
negerin çinkî (LI dijî Odîb) ne peykelekî çirusonkî ye.
Di baweriya min de çêtirîn xwendin bo (Li dijî Odîb) ewe
ku mirov bixwîne û wek (hunerekê)li hember raweste,
mebesta min bi hunerê ew hunera -wek nimûne- ku di çeþnê
(hunera Irosî) de ye. çunkî analîzkirina peywendiya
arezûyê bi realîtê re û bi (alava) kapîtalîzmê re,
bersiva pirsên berhest pêþkêþ dike, pirsên ku guh didin
çawatiya tiþtan bêtir ku guh bidin jiboçiyetiya (sedemên)
wan. çawan arezû di gotarê(xîtabê) û di kirinê de, li
tevlî ramanê(fikrê) dibe? çawan arezû dikare û çawan
dikare, bivê nevê, di hundirê çarçewa siyasetê de xebatê
bike, û di hundirê berdewamiya guhertina sistêma
heyî(hunera Irosî- hunera teoriyê- hunera siyasetê) de,
çawan dikare bi hêztir bibe?
Li vir, hersê dijminên ku (li dijî Odîb) dixwaze li
hemberî wan raweste, derdiçin.
Sê dijminên ku di hêzdariya xwe de ne wek hev in, di
metirsiya xwe de ji hevûdû cihê ne, pirtûk jî bi alavine
cihêreng þerê wan dike.
1- Sofiyên siyasî, þoreþgêrên bêzar, terorîstên teoriyê,
û ew kesên ku dixwazin sistêma zelal a siyasetê û gotara
siyasî biparêzin, û bîrokratiyên þoreþê û karmendên
rastiyê.
2- Teknîkzanên arezûya belengaz- psîkoloj û sîmyotîkzan-
ên ku dixwazin hemî rûdan û nîþnanan binivîsînin û
dixwazin sistêma arezûyê ya piralî di qanûna strûktûrê
de û di psporiya dualî de, kurt bikin.
3- Dawî jî dijminê stratejî ye. Dijminê herî mezin e,
ango Faþîzim e. Ne hema tenê Faþîzima dîrokî ye:
Faþîzima Hitler û Mosolînî ye- ya ku xweþik dizanîbû dê
çawan arezûya xelk û cemawerên xwe qezenc bike- Lê belê
Faþîzma ku di hundirê me de, ku di hundirê me tevan de
bi cih bûye, û desthilatdariya xwe li ser aqil û dan û
stendina me ya rojane dike. Faþîzma ku ji bo bi
destxistina desthilatê, me sermest dike.
Pirtûka (Li dijî Odîb) pirtûka zanistiya exlaqî ye (bila
herdû nivîskarên wê li min negirin,). Yekemîn pirtûk e
ku li Fransayê di vî warî de hatiye nivîsandin û ji mêj
ve me tiþtekî wilo nadîtiye.(renge ji bo vê yekê jî,
serkeftina wê di nav xwendevanên taybetmend de, bi sînor
nebû: Eger mirov li dijî Odîb be, tîpek ji tîpên jiyanê
ye, tîpek ji tîpên têramandin û jiyanê ye).
çawan gerek em karbikin da ku em nebin faþî, hetanî
wexta (bi taybetî hetanî wexta) ku em ji xwe bawer dikin
ku, em xebatkarine þoreþgêr in? çawan em dikarin aqil û
hiþê xwe, kirinên xwe, dilên xwe, û xweþiyên xwe ji
Faþîzmê rizgar bikin?
Nivîskarên sincî(exlaqî) yên Fileh (moralistes) di nav
qermîçekên giyan de li þopa laþ digeriyan. lê Doloz û
Gotarî pirê caran kêmtirîn þopên Faþîzmê di laþ de
destnîþan dikin.
Em dikarin bibêjin (piþtî ku em silavên xwe, silavên
pîrozbahiyeke biçûk, pêþkêþî San Franswa Dosal bikin) ku
pirtûka li dijî Odîb dergehê jiyaneke bê Faþîzm e.
Ev huner: Hunera jiyana berevajî hemî formên Faþîzmê,
faþîzma bi cî bûyî û ya ku xwe amade dike da ku bi cî
bibe, li gel çend prensîbên bingehîn ên ku ez dê li jêr
wan eþkere bikim, vê pirtûka giranbuha û bê mînak dikin
rêber û alava jiyana rojane:
_ Xebata siyasî ji hemî formên yekalî û piralî yên
paranoyayê rizgar bikin.
_ Kirinê, ramanê, arezûyan bi, ji dayikbûyîn û bi
linikhevdanîn û bi jihevjihêkirinê, bi hêztir bikin.
_ Ji têrmên kevnar ên dîlîtiyê, yên nêgetîv (qanûn,
sînor, xesandin, psporî û valahî) yên ku her û her di
ramana rojava de, wek formên desthilatê û wek þêweyên
têgihiþtina realîtê bi pîrozmendî dihatin parastin,
rizgar bibin. Pirhejmariyê û nakokiyê û pozîtîviyê
biparêzin , li dijî wekhevî û yekfikirînê rawestin.
_ Bila tu carî neyê bîra we ku, mirov, tiþta ku ji bo wê
þer dike çiqasî bêkêr û kirêt be jî, gerek bêzar be ta
bibe þoreþgêr. Peywendiya arezûyê bi realîtê re bi xwe,
xwedana hêzeke þoreþgêriyane ye (ne ku rev û bazdana ber
bi wekhevbûyînê de).
_ Tu carî ramanê (Fikrê) nexebitînin da ku hûn nirxê
rastiyê bidin xebat û karên xwe yên siyasî. Herwiha
çalakiya siyasî bi kar neynin da ku hûn ramanekê ji
ramanan qels û lawaz bikin mîna ku bazar be. Xebata
siyasî ji bo çesipandin û rehdaçikandin û kûrkirina
ramanê bi kar bînin.
_ Tu carî avakirina (mafê) takekesan (ferdan) wek ku
felsefeyê destnîþankiriye ji siyasetê nexwazin. Takekes
(ferd) berhemê desthilatdariyê ye. Pêdivî (wacib)jî (tunekirina
forma takekesî ye). Gerek ne hema tenê komele peywendiya
jîndar a yekbûna takekesan be, lê belê gerek bibe
xebatkara herdemîn a tunekirina forma takekesî.
_ Bi evîna deshiladariyê sermest nebin.
Em dikarin ji wilo dûrtir herin û bibêjin ku Doloz û
Gotarî pir kêm ji desthilatdariyê hez dikin, hewl dane
ku kirinên desthilatdariyê yên ku bi gotara wan î
taybetmend ve girêdayîye, bê alîgirî nîþan bidin. Piþt
re rola lîsk û xapandinên berfireh ên ku di hemî rûpelên
pirtûkê de bi cî bûne, têt. Lewra wergerandina pirtûkê
ezmûneyeke (tecrûbeyeke) aloz e, pêdivîyî hêzdariyê ye.
Lê pirs ne hema bi wan xefk û dafên vedayî ve girêdayîye:
Xefkên rewanbêjiyê (belaxetê), û xapandinên ku cilê ji
bin lingê xwendevanan dikiþîne da ku agahdarî lîskan
nebin. Da ku di dawî de wan wek piþgirên doza
dahêneran,qezenc bike:
Xapandinên Li dijî Odîb xapandinên tinaziyê ne: Bangên
radestbûn û qewirandinê çiqasî pir in, bangên ji dest
avêtina pirtûkê piþtî bi dû xwe de girtin û asêkirina
derî çiqasî pir in, gelek caran pirtûk me dehf dide
gumana ku tenê ji bo lîsk û pêkenînê ye, hetanî di wan
mijarên bingehîn de jî wisa dixuye: wek , bi peyketin û
qewirandina hemî formên Faþîzmê, formên hêzdar ên ku me
dorpêç dikin û me dipelçiqînin hetanî formên bêkêr ên
zordariya tal a jiyanên me yên rojane.
* Ev deq cara pêþîn di kovara (Gencîneyên wêjeyî) de, di
hejmara pêncan a sala 1988an de, hetiye belavkirin.
Wergêr E. Huseynî
Tîrêja Kurdî
kurdi@tirej.net |
|
